Γλουταθειόνη (GSH): τι είναι και τι δείχνουν οι μελέτες

Η γλουταθειόνη (συντομογραφία GSH) είναι τριπεπτίδιο, δηλαδή μικρό μόριο από τρία αμινοξέα: γλουταμινικό οξύ, κυστεΐνη και γλυκίνη. Το χημικό της όνομα είναι γ-γλουταμυλ-κυστεϊνυλ-γλυκίνη (Lu, Biochim Biophys Acta 2013, PMID 22995213).

Είναι ενδογενής ουσία: το ανθρώπινο σώμα τη συνθέτει μόνο του. Υπάρχει σε όλους τους ιστούς των θηλαστικών και είναι η πιο άφθονη ένωση με θειολική ομάδα (-SH) που δεν ανήκει σε πρωτεΐνη. Η σύνθεσή της γίνεται μέσα στο κύτταρο, στο κυτταρόπλασμα, σε δύο ενζυμικά βήματα. Στο πρώτο, το ένζυμο λιγάση γλουταμινικού-κυστεΐνης (GCL) ενώνει το γλουταμινικό οξύ με την κυστεΐνη. Στο δεύτερο, η συνθετάση της γλουταθειόνης (GS) προσθέτει τη γλυκίνη. Ο ρυθμός της σύνθεσης εξαρτάται κυρίως από την ποσότητα κυστεΐνης που υπάρχει στο κύτταρο και από τη δραστηριότητα του πρώτου ενζύμου (Lu, Biochim Biophys Acta 2013, PMID 22995213).

Το «γ» στο όνομα έχει σημασία. Στα περισσότερα πεπτίδια τα αμινοξέα συνδέονται με τον ίδιο, τυπικό τρόπο. Στη γλουταθειόνη, το γλουταμινικό οξύ συνδέεται με την κυστεΐνη από άλλη θέση του μορίου του, τη γ-καρβοξυλική ομάδα. Αυτός ο ασυνήθιστος δεσμός είναι ένα από τα χαρακτηριστικά που την ξεχωρίζουν από τα συνηθισμένα πεπτίδια (Lu, Biochim Biophys Acta 2013, PMID 22995213).

Η γλουταθειόνη βρίσκεται σε δύο βασικές μορφές. Η ανηγμένη μορφή (GSH) έχει ελεύθερη τη θειολική ομάδα της κυστεΐνης. Όταν δύο μόρια GSH δώσουν ηλεκτρόνια σε μια αντίδραση, ενώνονται μεταξύ τους με δισουλφιδικό δεσμό και σχηματίζουν την οξειδωμένη μορφή, τη GSSG (δισουλφίδιο της γλουταθειόνης). Μέσα στο κύτταρο, η GSSG μπορεί να ξαναγίνει GSH με τη βοήθεια ενός ενζύμου, της αναγωγάσης της γλουταθειόνης, και η μετατροπή ανάμεσα στις δύο μορφές γίνεται συνεχώς (Lu, Biochim Biophys Acta 2013, PMID 22995213).

Στην έρευνα, ο λόγος των δύο μορφών χρησιμοποιείται ως δείκτης της οξειδοαναγωγικής κατάστασης. Όταν η οξειδωμένη μορφή αυξάνεται σε σχέση με την ανηγμένη, οι ερευνητές το διαβάζουν ως ένδειξη οξειδωτικού στρες (Richie και συν., Eur J Nutr 2015, PMID 24791752). Γι' αυτό σε μελέτες σε ανθρώπους δεν μετρήθηκε μόνο η συνολική γλουταθειόνη, αλλά και οι δύο μορφές χωριστά, καθώς και ο λόγος τους (Allen και Bradley, J Altern Complement Med 2011, PMID 21875351).

Στη βιοχημική βιβλιογραφία, η γλουταθειόνη περιγράφεται ως η πιο άφθονη μικρομοριακή ένωση με θειολική ομάδα που συνθέτουν τα κύτταρα. Οι ρόλοι που της αποδίδονται είναι κυρίως τρεις (Forman και συν., Mol Aspects Med 2009, PMID 18796312):

• Απομάκρυνση οξειδωτικών ουσιών: συμμετέχει σε αντιδράσεις αναγωγής που μετατρέπουν δραστικές οξειδωτικές ενώσεις σε λιγότερο δραστικές.
• Σύζευξη ξένων ουσιών: συνδέεται με ηλεκτρονιόφιλες ενώσεις, ώστε να μπορέσουν να απομακρυνθούν από το κύτταρο.
• Οξειδοαναγωγική ισορροπία: συμμετέχει στη διατήρηση της ισορροπίας ανάμεσα σε οξειδωτικές και αναγωγικές διεργασίες μέσα στο κύτταρο.

Αυτοί οι ρόλοι περιγράφουν τη γλουταθειόνη που συνθέτει το ίδιο το κύτταρο. Δεν σημαίνουν από μόνοι τους ότι η γλουταθειόνη που προσλαμβάνεται απ' έξω, σε μορφή συμπληρώματος, φτάνει στα κύτταρα ή έχει το ίδιο αποτέλεσμα. Αυτό είναι ξεχωριστό ερώτημα, και οι μελέτες σε ανθρώπους που ακολουθούν προσπάθησαν να το απαντήσουν.

Οι μελέτες σε ανθρώπους που συνοψίζονται εδώ εξέτασαν ένα συγκεκριμένο ερώτημα: αν η λήψη γλουταθειόνης σε μορφή συμπληρώματος αλλάζει τα επίπεδά της στο αίμα. Τα αποτελέσματα δεν ήταν ίδια σε όλες.

• Μελέτη μίας λήψης (Witschi και συν., Eur J Clin Pharmacol 1992, PMID 1362956): σε 7 υγιείς εθελοντές μετρήθηκαν τα επίπεδα γλουταθειόνης, κυστεΐνης και γλουταμινικού οξέος στο πλάσμα για 270 λεπτά μετά από μία εφάπαξ λήψη. Οι συγκεντρώσεις δεν αυξήθηκαν σημαντικά. Οι συγγραφείς απέδωσαν το εύρημα στη διάσπαση της γλουταθειόνης από ένζυμα του εντέρου και του ήπατος.
• Τυχαιοποιημένη μελέτη 4 εβδομάδων (Allen και Bradley, J Altern Complement Med 2011, PMID 21875351): 40 υγιείς ενήλικες, με ομάδα εικονικού σκευάσματος (placebo). Ολοκλήρωσαν τη μελέτη 39 συμμετέχοντες. Δεν καταγράφηκαν σημαντικές μεταβολές στους δείκτες οξειδωτικού στρες στα ούρα, ούτε στη γλουταθειόνη των ερυθρών αιμοσφαιρίων (ανηγμένη, οξειδωμένη και λόγος τους).
• Τυχαιοποιημένη μελέτη 6 μηνών (Richie και συν., Eur J Nutr 2015, PMID 24791752): 54 μη καπνιστές ενήλικες, με ομάδα εικονικού σκευάσματος και δύο ομάδες με διαφορετική ποσότητα. Τα επίπεδα γλουταθειόνης στο αίμα αυξήθηκαν σε σχέση με την αρχική μέτρηση στον 1ο, 3ο και 6ο μήνα και στις δύο ομάδες. Στους 6 μήνες, στην ομάδα της μεγαλύτερης ποσότητας, η μέση αύξηση ήταν 30-35% στα ερυθρά αιμοσφαίρια, στο πλάσμα και στα λεμφοκύτταρα, και 260% στα κύτταρα του στοματικού βλεννογόνου. Στην ομάδα της μικρότερης ποσότητας, η αύξηση ήταν 17% στο ολικό αίμα και 29% στα ερυθρά αιμοσφαίρια. Στις περισσότερες περιπτώσεις, τα επίπεδα επέστρεψαν στις αρχικές τιμές μετά από ένα μήνα διακοπής. Ο λόγος οξειδωμένης προς ανηγμένη γλουταθειόνη στο ολικό αίμα μειώθηκε στους 6 μήνες και στις δύο ομάδες. Σε υποομάδα συμμετεχόντων, η κυτταροτοξική δραστηριότητα των κυττάρων NK, που ανήκουν στο ανοσοποιητικό σύστημα, μετρήθηκε πάνω από διπλάσια σε σχέση με το εικονικό σκεύασμα στους 3 μήνες, στην ομάδα της μεγαλύτερης ποσότητας.

Οι τρεις μελέτες διέφεραν στη διάρκεια, στην ποσότητα και στο δείγμα που μετρήθηκε: η μελέτη μίας λήψης και η μελέτη των 4 εβδομάδων δεν κατέγραψαν μεταβολή, ενώ η μελέτη των 6 μηνών κατέγραψε αύξηση, ήδη από τον 1ο μήνα. Δεν είναι σαφές ποιος από αυτούς τους παράγοντες εξηγεί τη διαφορά. Οι συγγραφείς της τελευταίας σημειώνουν ότι, πριν από τη δική τους, η βιοδιαθεσιμότητα είχε δειχθεί σε πειραματόζωα, ενώ η αποτελεσματικότητά της στους ανθρώπους δεν είχε τεκμηριωθεί.

Η γλουταθειόνη έχει μελετηθεί και για τη σχέση της με το χρώμα του δέρματος, γιατί η σχετική βιβλιογραφία εξετάζει αν επηρεάζει την παραγωγή μελανίνης. Στις μελέτες σε ανθρώπους, το κύριο μέτρο ήταν ο δείκτης μελανίνης, που μετριέται με ειδική συσκευή πάνω στο δέρμα.

• Τυχαιοποιημένη μελέτη 4 εβδομάδων (Arjinpathana και Asawanonda, J Dermatolog Treat 2012, PMID 20524875): 60 υγιείς φοιτητές ιατρικής, γλουταθειόνη σε κάψουλες ή εικονικό σκεύασμα. Ο δείκτης μελανίνης μειώθηκε και στα έξι σημεία μέτρησης στην ομάδα της γλουταθειόνης. Η μείωση ήταν στατιστικά μεγαλύτερη από το εικονικό σκεύασμα σε δύο από τα έξι σημεία: στη δεξιά πλευρά του προσώπου (p = 0,021) και στον αριστερό πήχη που εκτίθεται στον ήλιο (p = 0,036).
• Τυχαιοποιημένη μελέτη 12 εβδομάδων (Weschawalit και συν., Clin Cosmet Investig Dermatol 2017, PMID 28490897): υγιείς γυναίκες σε τρεις ομάδες, ανηγμένη μορφή (GSH), οξειδωμένη μορφή (GSSG) ή εικονικό σκεύασμα. Ο δείκτης μελανίνης και οι κηλίδες από υπεριώδη ακτινοβολία έτειναν να είναι χαμηλότεροι από το εικονικό σκεύασμα και με τις δύο μορφές. Σε ορισμένα σημεία μέτρησης, η ομάδα της ανηγμένης μορφής είχε σημαντική μείωση των ρυτίδων σε σχέση με το εικονικό σκεύασμα.
• Τυχαιοποιημένη μελέτη 8 εβδομάδων (Wahab και συν., Int J Dermatol 2021, PMID 33871071): 46 συμμετέχοντες σε δύο ίσες ομάδες: η μία ομάδα έλαβε εικονικό σκεύασμα και η άλλη γλουταθειόνη ως συμπλήρωμα, και σε όλους εφαρμόστηκε στη μία πλευρά του προσώπου εικονικό σκεύασμα και στην άλλη γλουταθειόνη. Η ομάδα του συνδυασμού (συμπλήρωμα και τοπική εφαρμογή) είχε σημαντικά χαμηλότερο δείκτη μελανίνης από το εικονικό σκεύασμα (P < 0,05).

Μια συστηματική ανασκόπηση των μελετών για το χρώμα του δέρματος, με αναζήτηση βιβλιογραφίας έως τον Οκτώβριο του 2017, κατέληξε ότι τα δεδομένα δεν είναι ακόμη οριστικά, λόγω της ποιότητας των μελετών και των ασυνεπών ευρημάτων (Dilokthornsakul και συν., J Cosmet Dermatol 2019, PMID 30895708).

Ξεχωριστό θέμα είναι τα προϊόντα λεύκανσης που κυκλοφορούν σε ενέσιμη μορφή. Ο αμερικανικός Οργανισμός Τροφίμων και Φαρμάκων (FDA) εξέδωσε προειδοποίηση προς το κοινό για τέτοια προϊόντα, που μπορεί να περιέχουν γλουταθειόνη. Σύμφωνα με την ανακοίνωση, ο FDA δεν είχε εγκρίνει κανένα τέτοιο φάρμακο για λεύκανση του δέρματος, και τα προϊόντα αυτά ενδέχεται να ενέχουν κινδύνους, να μην έχουν αποτέλεσμα και να περιέχουν άγνωστα συστατικά ή προσμείξεις (FDA, Consumer Update, ενημέρωση 26/09/2017). Η προειδοποίηση αφορά αυτά τα προϊόντα και όχι τις μελέτες με συμπληρώματα και καλλυντικά σκευάσματα που περιγράφονται παραπάνω.

Είναι το ίδιο μόριο, αλλά όχι η ίδια κατάσταση. Η γλουταθειόνη του σώματος συντίθεται μέσα σε κάθε κύτταρο, από τα αμινοξέα που έχει διαθέσιμα, και μένει κυρίως εκεί (Lu, Biochim Biophys Acta 2013, PMID 22995213). Η γλουταθειόνη ενός συμπληρώματος πρέπει πρώτα να περάσει από το πεπτικό σύστημα, όπου ένζυμα του εντέρου και του ήπατος μπορούν να τη διασπάσουν στα αμινοξέα της (Witschi και συν., Eur J Clin Pharmacol 1992, PMID 1362956).

Γι' αυτό τα ευρήματα για τους ρόλους της γλουταθειόνης μέσα στο κύτταρο δεν μεταφέρονται αυτόματα σε ό,τι συμβαίνει μετά τη λήψη ενός συμπληρώματος. Οι μελέτες σε ανθρώπους που μέτρησαν επίπεδα στο αίμα έδωσαν διαφορετικά αποτελέσματα, ανάλογα με τη διάρκεια και τον σχεδιασμό τους. Και σε όσες καταγράφηκε αύξηση, μετρήθηκε η συγκέντρωση της γλουταθειόνης στο αίμα και σε ορισμένα κύτταρα, όχι κάποιο αποτέλεσμα στην υγεία.

Η γλουταθειόνη κυκλοφορεί ως συμπλήρωμα διατροφής και ως συστατικό σε καλλυντικά προϊόντα. Αυτά είναι έτοιμα σκευάσματα με συγκεκριμένη σύνθεση. Η ερευνητική γλουταθειόνη είναι η ουσία σε σκόνη, για εργαστηριακή χρήση.

Οι μελέτες σε ανθρώπους που αναφέρθηκαν παραπάνω αφορούν συμπληρώματα και καλλυντικά σκευάσματα. Δεν αφορούν το ερευνητικό υλικό, και τα ευρήματά τους δεν μεταφέρονται σε αυτό. Για τις διαφορές ανάμεσα στις κατηγορίες πεπτιδίων, δείτε τον οδηγό «Τι είναι τα πεπτίδια». Ένα άλλο τριπεπτίδιο που έχει μελετηθεί για το δέρμα είναι το GHK-Cu, το πεπτίδιο χαλκού.

Οι μελέτες σε ανθρώπους που συνοψίζονται εδώ είναι λίγες και μικρές, με περιορισμένο αριθμό συμμετεχόντων η καθεμία, και η μεγαλύτερη διάρκεια ήταν 6 μήνες. Τα αποτελέσματα για τα επίπεδα γλουταθειόνης στο αίμα δεν συμφωνούν μεταξύ τους, και δεν είναι σαφές τι εξηγεί τη διαφορά.

Η αύξηση των επιπέδων στο αίμα είναι εργαστηριακή μέτρηση. Δεν έχει δειχθεί ότι μεταφράζεται σε κάποιο κλινικό αποτέλεσμα. Για το χρώμα του δέρματος, μια συστηματική ανασκόπηση, με αναζήτηση βιβλιογραφίας έως τον Οκτώβριο του 2017, χαρακτήρισε τα δεδομένα μη οριστικά (PMID 30895708), και οι συγγραφείς της μελέτης των 4 εβδομάδων σημείωσαν ότι η μακροχρόνια ασφάλεια δεν έχει τεκμηριωθεί και απαιτούνται εκτενέστερες κλινικές μελέτες (PMID 20524875). Η έρευνα σε ανθρώπους βρίσκεται σε πρώιμο στάδιο.

Ένα πιστοποιητικό ανάλυσης αναγράφει την καθαρότητα της ουσίας μετρημένη με HPLC, την ταυτότητά της, το εργαστήριο που έκανε την ανάλυση και τον αριθμό παρτίδας στην οποία αντιστοιχεί. Τα δημοσιευμένα πιστοποιητικά βρίσκονται στη Βιβλιοθήκη COA.

Ναι. Είναι τριπεπτίδιο, δηλαδή πεπτίδιο από τρία αμινοξέα. Διαφέρει από τα περισσότερα πεπτίδια στον δεσμό ανάμεσα στο γλουταμινικό οξύ και την κυστεΐνη, που γίνεται από τη γ-καρβοξυλική ομάδα.

GSH είναι η ανηγμένη μορφή της γλουταθειόνης, με ελεύθερη θειολική ομάδα. GSSG είναι η οξειδωμένη μορφή, δύο μόρια γλουταθειόνης ενωμένα με δισουλφιδικό δεσμό.

Σε μια μελέτη που μέτρησε τη γλουταθειόνη σε συνηθισμένα τρόφιμα, τα γαλακτοκομικά, τα δημητριακά και το ψωμί είχαν γενικά χαμηλή περιεκτικότητα. Τα φρούτα και τα λαχανικά είχαν μέτρια έως υψηλή, και το φρεσκοετοιμασμένο κρέας σχετικά υψηλή. Ορισμένες μορφές επεξεργασίας των τροφίμων οδήγησαν σε μεγάλη απώλεια γλουταθειόνης (Jones και συν., Nutr Cancer 1992, PMID 1574445).

Στη μελέτη των 12 εβδομάδων δεν καταγράφηκαν σοβαρά ανεπιθύμητα συμβάντα (PMID 28490897). Στη μελέτη των 4 εβδομάδων, οι συγγραφείς ανέφεραν ότι και η γλουταθειόνη και το εικονικό σκεύασμα έγιναν πολύ καλά ανεκτά, σημειώνοντας όμως ότι η μακροχρόνια ασφάλεια δεν έχει τεκμηριωθεί (PMID 20524875). Η συστηματική ανασκόπηση του 2019 ανέφερε ότι καταγράφηκαν ορισμένα ανεπιθύμητα συμβάντα, μη σοβαρά (PMID 30895708). Οι μελέτες ήταν μικρές και σύντομες.

• Witschi A και συν. Eur J Clin Pharmacol. 1992. PMID 1362956 · DOI 10.1007/BF02284971
• Jones DP και συν. Nutr Cancer. 1992. PMID 1574445 · DOI 10.1080/01635589209514173
• Forman HJ, Zhang H, Rinna A. Mol Aspects Med. 2009. PMID 18796312 · DOI 10.1016/j.mam.2008.08.006
• Allen J, Bradley RD. J Altern Complement Med. 2011. PMID 21875351 · DOI 10.1089/acm.2010.0716
• Arjinpathana N, Asawanonda P. J Dermatolog Treat. 2012. PMID 20524875 · DOI 10.3109/09546631003801619
• Lu SC. Biochim Biophys Acta. 2013. PMID 22995213 · DOI 10.1016/j.bbagen.2012.09.008
• Richie JP και συν. Eur J Nutr. 2015. PMID 24791752 · DOI 10.1007/s00394-014-0706-z
• Weschawalit S και συν. Clin Cosmet Investig Dermatol. 2017. PMID 28490897 · DOI 10.2147/CCID.S128339
• Dilokthornsakul W, Dhippayom T, Dilokthornsakul P. J Cosmet Dermatol. 2019. PMID 30895708 · DOI 10.1111/jocd.12910
• Wahab S και συν. Int J Dermatol. 2021. PMID 33871071 · DOI 10.1111/ijd.15573
• U.S. Food and Drug Administration. Consumer Update για προϊόντα λεύκανσης του δέρματος. Ενημέρωση 26/09/2017.

Ενημερωτικό κείμενο που συνοψίζει δημοσιευμένη έρευνα. Δεν αποτελεί ιατρική συμβουλή ούτε οδηγία χρήσης.